Każdy człowiek ma własny, różniący się od innych, poziom tolerancji na stres psychologiczny. Walka ze stresem może doprowadzić do zwiększenia odporności na dany rodzaj stresu ( np. ktoś, kto wielokrotnie występuje publicznie może uodpornić się na ten rodzaj stresu i przeżywać go o wiele słabiej niż ktoś, kto nie ma takiego doświadczenia w kontaktach z ludźmi ). Każdy człowiek jest w stanie radzić sobie z inną „porcją” stresu, ale odporność każdego z nas ma jednak granice. Istnieje tzw. Optymalny poziom stresu, który zapewnia maksimum wydajności. Wiele osób działa nawet lepiej w warunkach stresu niż w tzw. Warunkach normalnych. Łatwość ulegania stresowi oraz sposób i czas opanowania reakcji stresowych zależą od bardziej trwałych cech człowieka takich jak wrażliwość emocjonalna, odporność na zakłócenia, wytrzymałość, wydolność, które z kolei determinowane są przez cechy temperamentu czy właściwości układu nerwowego człowieka. Jednakże to, jak ostatecznie człowiek poradzi sobie ze stresem i sytuacją, która go wywołała, zależy zgodnie z teorią Lazarusa od poznawczej oceny zmian, które zaszły w otoczeniu.
Wśród psychologów istnieje dosyć duża zgodność co do tego, jakie czynniki mogą wywoływać stres. Trudniej o jednomyślność w ustaleniu, od czego zależy odporność człowieka na stres. Ważną rolę w jego tolerancji odgrywa osobowość człowieka, a zwłaszcza jego temperament. Wśród wielu cech temperamentalnych związanych z odpornością człowieka na stres. Jan Strelau wymienia m. in. introwersję, ekstrawersję, neurotyczność, cechę lęku, poszukiwanie wrażeń i reaktywność. Ekstrawertycy, jak wiadomo, to osoby towarzyskie, chętnie przybywające wśród innych ludzi ( odwrotnie niż introwertycy ). A zatem ograniczenie kontaktów czy wręcz izolacja społeczna będą dla tych osób źródłem silnego stresu. Z kolei dla introwertyków konieczność częstych kontaktów czy współpracy z innymi ludźmi może stanowić źródło stresu. Neurotyczność stanowi cechę określającą poziom stabilności emocjonalnej. Osoby bardzo neurotyczne reagują silnie emocjonalnie albo też są mało elastyczne w swoim zachowaniu, a w sytuacjach stresowych wykazują skłonność do załamywania się. Wysoki poziom cechy lęku powoduje, że człowiek staje się podatny na spostrzeganie wielu obiektywnie niegroźnych sytuacji jako zagrażających, co powoduje u takich ludzi występowanie symptomów stresu i reakcji lękowych nieproporcjonalnie silnych w stosunku do rzeczywistego niebezpieczeństwa. Z kolei osoby poszukujące wrażeń to takie, które preferują m. in. sytuacje związane z ryzykiem i silnymi przeżyciami emocjonalnymi. Dla takich osób sytuacje monotonne, wymagające rutynowych działań, w których niewiele się dzieje, mogą być źródłem napięcia ( stresu ). Przeciwnie niż dla osób mających małe zapotrzebowanie na bodźce, dla których brak nowości czy ekscytujących wydarzeń, a także znane, powtarzające się sytuacje mogą być warunkami optymalnymi. Na zakończenie tego przeglądu krótko o znaczeniu reaktywności jako cechy temperamentu. Determinuje ona charakterystyczną i względnie stałą dla danego człowieka wielkość lub intensywność reakcji ( np. emocjonalnych lub ruchowych ) a ponadto, co jest tu bardzo istotne, reaktywność współwyznacza poziom wrażliwości i odporności emocjonalnej człowieka, a także jego odporność na zmęczenie i czynniki zakłócające działanie. Osoby mało reaktywne to takie, które w porównaniu z wysoko reaktywnymi, przejawiają słabsze reakcje emocjonalne czy ruchowe, są mniej wrażliwe i bardziej odporne, a zatem na ogół łatwiej znoszą stres. Trzeba jednak pamiętać o tym, że w przypadku skrajnie silnych stresorów takich jak bezpośrednie zagrożenie życia reakcje stresowe mogą być takie same lub bardzo podobne, niezależnie od indywidualnych cech psychologicznych człowieka.
Istnieje hipoteza, że ludzie mogą być bardziej lub mniej podatni na działanie stresorów wywołujących rozmaite choroby, ponieważ różnią się genotypami. Po to, aby ocenić w jakim stopniu zapadalność na choroby w danej populacji zależy od czynnika genetycznego, a w jakim od czynników środowiskowych stosuje się tzw. Wskaźnik odziedziczalności. Wskaźnik ten pozwala określić, jaki procent zmienności jakiejś cechy może być wyjaśniony zmiennością genetyczną, a jaki czynnikami środowiskowymi np. jeżeli wskaźnik odziedziczalności w przypadku jakiejś choroby wynosiłby 0,60, to wynik taki należałoby interpretować w ten sposób, że zapadalność na tę chorobę w danej populacji może być w 60 procentach wytłumaczona czynnikiem genetycznym i w 40 procentach czynnikami środowiskowymi. Trzeba jednak zawsze pamiętać o tym, że wskaźnik ten odnosi się do statystyki w populacji, w której został obliczony i nie pozwala niczego przewidywać w odniesieniu do konkretnego człowieka. Innymi słowy, jeśli osoba X cierpi na chorobę Y to nie można powiedzieć, że w 60 procentach „zawdzięcza” ją czynnikom genetycznym. Te liczby odnoszą się wyłącznie do populacji, do której należy ta osoba.

Psychologiczne reakcje stresowe u człowieka są złożone, a samo pojęcie „stresu” ma dwa znaczenia. Z jednej strony jako czynniki zewnętrzne, które utrudniają lub uniemożliwiają człowiekowi zaspokojenie potrzeb i wykonanie zamierzonych zadań, stanowiące zagrożenie dla jednostki lub wpływające na obniżenie poczucia własnej wartości ( np. zbyt wysokie wymagania stawiane człowiekowi lub poddanie go surowej ocenie ). Z drugiej strony stresem nazywa się zmiany zachodzące pod wpływem tych czynników przede wszystkim w procesach emocjonalnych i motywacyjnych oraz związane z tym zmiany w sprawności i kierunku działania. Te ostatnie polegają na zastępowaniu dotychczasowego celu jakimś innym ( np. niepowodzenie na egzaminie wstępnym może spowodować rezygnację z dalszych prób i zajęcie się czymś innym np. pracą ). Zmiany stresowe utrzymują się przez pewien czas po ustąpieniu przyczyn, które je wywołały, a bardzo silny i długotrwały stres może doprowadzić do głębokich zmian w osobowości człowieka.
Pojęcie stresu psychologicznego rozumianego jako zmiany w psychologicznych mechanizmach regulacyjnych ( takich jak procesy poznawcze, emocje czy motywacja ) nawiązuje do pojęcia stresu biologicznego.
Janusz Reykowski określił trzy fazy stresu psychologicznego, biorąc pod uwagę stopień jego natężenia. W pierwszej z nich, zwanej fazą mobilizacji, następuje aktywizacja procesów psychologicznych, np. sprawniej przebiegają procesy spostrzegania i myślenia, reakcje są szybsze i bardziej intensywne, zachowanie zmienia się adekwatnie do sytuacji. Koncentrując się na zadaniach człowiek próbuje zwalczyć stres, który w tej fazie nie osiąga jeszcze zbyt dużego nasilenia. W drugiej fazie, fazie rozstrojenia, na skutek przedłużającego się stresu i wzrostu jego natężenia następuje obniżenie poziomu czynności psychicznych, trudno jest skupić uwagę, myśleć logicznie, przewidywać skutki własnego działania. Często pojawia się zahamowanie i schematyzm w działaniu, niekiedy bezradność. Przeżywane emocje wymykają się spod kontroli i człowiek przejawia wyraźne oznaki strachu i gniewu. W trzeciej fazie, fazie destrukcji, żadna czynność nie jest wykonana poprawnie, człowiek staje się niezdolny do adekwatnej oceny sytuacji, często gwałtownie obniża się poziom jego motywacji do działania i radzenia sobie z sytuacją, co może prowadzić do rezygnacji z dalszego działania ( mówi się wtedy, że człowiek „poddaje się” , „załamuje” ). W tej fazie ujawniają się niekiedy zachowania takie jak gwałtowne poszukiwanie pomocy, płacz, ucieczka albo agresja skierowana przeciwko innym ludziom lub przedmiotom, albo też przeciwko sobie. Stres psychologiczny powodować może różne jakościowo zmiany np. fizjologiczne, zmiany w procesach psychicznych (świadomości ) np. strach, poczucie zagrożenia oraz zmiany w zachowaniu się.
Wcześniejsze ( starsze ) koncepcje stresu psychologicznego, których przegląd zawiera opublikowana w 1966 roku praca J. Reykowskiego, ujmowały to zjawisko w sposób bardzo zróżnicowany. Stres - w znaczeniu psychologicznym - uznawano za „sprawiające przykrość reakcje u osoby znajdującej się w określonej sytuacji”. Określano go ogólnie jako „stan wewnętrzny człowieka powstający na skutek działania rozmaitych czynników zewnętrznych takich jak zaburzenie wewnętrznej równowagi fizjologicznej, bolesne bodźce, presja czasu, bodźce zakłócające działanie np. hałas, konflikty z ludźmi, zagrożenie dla własnego bezpieczeństwa itp. stwierdzano ponadto, że „stres psychologiczny to takie zmiany w otoczeniu, które u większości osób powodują wysokie napięcie ( pobudzenie ) emocjonalne, które zakłóca normalny sposób reagowania np. powstają lęk lub gniew, które powodują, że człowiek wycofuje się z jakiejś sytuacji lub atakuje innych chociaż zazwyczaj tego nie czyni”. Warto zauważyć, że w tym ostatnim ujęciu stres to nie zmiany wewnętrzne a zespół czynników zewnętrznych zakłócających normalne funkcjonowanie człowieka. W ten sposób rozumie się stres psychologiczny jako układ warunków ( bodźców ) zewnętrznych, które niekorzystnie wpływają na procesy psychiczne i fizjologiczne organizmu oraz prowadzą do zmian w zachowaniu się ( dezorganizując je często i obniżając sprawność działania ).
Rozwijający się stres powoduje zróżnicowanie, specyficzne i niespecyficzne zmiany w organizmie człowieka. Są to zmiany zarówno w procesach fizjologicznych, jak i psychologicznych, ale także w zachowaniu się, zdolności do pracy oraz w ogólnym stanie zdrowia. Oczywiście nie wszystkie one pojawiają się jednocześnie i mogą być związane zarówno z ostrym, jak i przewlekłym stresem. Obszerną, chociaż nie wyczerpującą listę zmian wywoływanych przez stres podaje T. Cox. Autor wymienia wśród reakcji fizjologicznych wzrost poziomu niektórych hormonów we krwi i moczu, wzrost glukozy we krwi, przyspieszenie tętna, wzrost ciśnienia tętniczego, „suchość” w jamie ustnej, wzmożone wydzielanie potu, rozszerzenie źrenic, utrudnione oddychanie, naprzemienne uczucia gorąca i zimna ( dreszcze ), wrażenie dławienia czy ucisku w gardle.
Zmiany psychologiczne obejmują poczucie napięcia, rozdrażnienie, „nerwowość”, agresywność, ale także zmęczenie, rozczarowanie, poczucie osamotnienia, tęsknotę, apatię, przygnębienie, depresję, czasem poczucie winy i wstydu, obniżenie samooceny. Poza tym ujawnia się brak koncentracji, trudności w zapamiętywaniu i przypominaniu, utrudnienie myślenia (np. rozkojarzenie ), niezdolność podejmowania decyzji i nadmierne uwrażliwienie na krytykę.
Zmiany w zachowaniu to przede wszystkim zwiększona pobudliwość, niepokój, impulsywność działania, wyładowania emocjonalne, zaburzenia mowy, czasem nerwowy śmiech, wzmożony apetyt lub utrata apetytu, skłonność do używania narkotyków, alkoholu i palenia tytoniu.
Zmiany fizjologiczne i psychologiczne powodują, że człowiek okazuje się mniej zdolny do wykonywania pracy. Bywa roztargniony, jego stosunki ze współpracownikami pogarszają się lub stają złe, narastają konflikty z innymi ludźmi, wzrasta zagrożenie urazami. Brakuje mu satysfakcji i zadowolenia z pracy, jej wydajność obniża się, pojawia się niekiedy skłonność do częstych zmian miejsca pracy.
Wpływ na stan zdrowia przejawia się m. in. w zaburzeniach funkcjonalnych i chorobach, jakie stres może wywoływać. Do zaburzeń i chorób, których mechanizm powstawania i rozwoju wiąże się ze stresem zalicza się m. in. ogólne osłabienie, brak lub opóźnienie miesiączki, bóle pleców i w klatce piersiowej, bóle i zawroty głowy, migreny, „mroczki” przed oczami, bezsenność, koszmary nocne, biegunkę, zwiększoną częstotliwość oddawania moczu, osłabienie popędu płciowego ( potencji ), owrzodzenia, a ponadto choroby takie jak astma, cukrzyca, choroba wieńcowa serca oraz nerwice i w skrajnych przypadkach psychozy ( właściwe choroby psychiczne).
Stres może bezpośrednio, dzięki zmianom hormonalnym typowym dla stresu, oddziaływać na procesy immunologiczne w organizmie ( stwierdzono na przykład, że limfocyty mają na swej powierzchni receptory wrażliwe na działanie szeregu hormonów i biochemicznych substancji przekaźnikowych w układzie nerwowym zwanych neurotransmiterami ). Badaniem m. in. współzależności pomiędzy stresem psychologicznym a reakcjami immunologicznymi organizmu zajmuje się nowa gałąź nauki - psychoneuroimmunologia definiowana jako nauka o wzajemnym wpływie na siebie ośrodkowego układu nerwowego i układu immunologicznego. Badacze zajmujący się tą problematyką próbują m. in. udzielić odpowiedzi na pytanie : jak to się dzieje, że zmiany psychiczne powodują niekiedy bardzo poważne zmiany chorobowe w organizmie człowieka ?

Sposoby definiowania frustracji, stresu i sytuacji trudnej :
Hans Selye, twórca znanej teorii stresu opublikowanej w 1936 roku, uważa stres za zjawisko biologiczne, stanowiące niespecyficzny sposób reakcji organizmu na jakiekolwiek stawiane mu wymagania : fizyczne, psychiczne lub somatyczne, które mogą być traktowane jako następstwo każdego, pozytywnego lub negatywnego zdarzenia, wobec którego staje człowiek. A zatem, wbrew rozpowszechnionym poglądom stres nie wiąże się tylko z przykrymi przeżyciami, ale może być przeżyty także przez człowieka, który niespodziewanie zakochał się.
Pojęcie stresu nie jest jednoznaczne i dlatego w różny sposób bywa definiowane i wyjaśniane. Można wykazać trzy odmienne sposoby określenia stresu, które niekoniecznie muszą się wzajemnie wykluczać.
- pierwsze podejście traktuje stres jako odpowiedź organizmu na szkodliwe bodźce albo inaczej, jako reakcję na jakiekolwiek wymagania fizyczne lub psychiczne, stawiane organizmowi
- drugie podejście opisuje stres z punktu widzenia oddziaływań środowiska ( otoczenia ) i w ten sposób traktuje stres jako różnego rodzaju sytuacje trudne
- trzecie podejście, które rozwinęło się stosunkowo późno ujmuje stres jako reakcję wynikającą z braku „odpowiedzialności” pomiędzy jednostką a jej otoczeniem ( środowiskiem ) biologicznym i ( lub ) społecznym

O sytuacji trudnej ( stresie psychologicznym ) mówimy wtedy, gdy brak jest odpowiedzialności pomiędzy zadaniem, czynnościami i warunkami zewnętrznymi i/lub wewnętrznymi człowieka. Na przykład, kiedy małe dziecko próbuje bez powodzenia wydostać się z łóżeczka otoczonego ochronną siatką, to można powiedzieć, że mamy tu do czynienia z sytuacją braku odpowiedzialności pomiędzy pragnieniem dziecka, czyli wydostaniem się na zewnątrz, warunkami określonymi istnieniem przeszkody ( w postaci siatki ) oraz słabością fizyczną dziecka i wreszcie czynnościami, jakie potrafi ono wykonać ( są one niewystarczające do pokonania przeszkody ). O sytuacji trudnej możemy powiedzieć, że jest trudna obiektywnie, jeżeli warunki przewyższają stopniem trudności okoliczności normalne dla określonego działania. Są to sytuacje trudne dla wszystkich ludzi np. powódź, katastrofa, brak żywności w kraju itp. sytuacją trudną subiektywnie może być taka, kiedy mimo normalnych warunków człowiek nie jest w stanie zaspokoić swoich potrzeb czy osiągnąć zamierzonego rezultatu w swoim działaniu.
Najczęściej wymienia się następujące rodzaje sytuacji trudnych : deprywacja, przeciążenie, utrudnienie, zagrożenie i specyficzne sytuacje trudne określane jako konflikty motywacyjne ( wszystkie stanowią obciążenie dla człowieka ).
Deprywacja to taka sytuacja, kiedy brakuje lub jest znacznie ograniczony dostęp do podstawowych czynników niezbędnych do normalnego funkcjonowania, do zaspokojenia potrzeb biologicznych np. brak tlenu, wody, pokarmu, wrażeń zmysłowych, snu itp., albo potrzeb psychicznych np. sytuacja izolacji, osamotnienia, pokrzywdzenia itp. Warto wiedzieć, że długotrwała i bardzo silna deprywacja ( także potrzeb psychicznych ) może doprowadzić do śmierci organizmu. Szczególnym rodzajem deprywacji jest zanik wartości i związana z nim utrata poczucia sensu życia ( w skrajnych sytuacjach stanowi to jedną z przyczyn zamachów samobójczych).
Przeciążenie to położenie, w którym stopień trudności zadania jest na granicy możliwości fizycznych, umysłowych lub wydolności nerwowej człowieka ( np. długotrwały i intensywny wysiłek umysłowy, praca w hałasie, wyczerpująca praca fizyczna ). Długotrwałe działanie w takich warunkach prowadzi do znużenia, zmęczenie, zniechęcenia lub wyczerpania.
Utrudnienia to okoliczności, w których możliwość wykonania zadania zostaje zmniejszona na skutek pojawiających się braków przedmiotowych np. brak narzędzia do wykonania pracy, albo braków informacyjnych takich jak brak wiedzy czy konkretnej informacji. Utrudnienie mogą także stanowić przeszkody fizyczne ( np. zamknięte drzwi ) lub społeczne ( takie jak opinia środowiskowa, normy grupowe itp. ). Specyficznym rodzajem przeszkody jest przeciwdziałanie polegające na próbie czynnego uniemożliwienia danej czynności np. ściągania podczas egzaminu.
Zagrożenia natomiast to takie sytuacje, w których pojawia się niebezpieczeństwo utraty jakiejś cenionej przez jednostkę wartości np. życia lub zdrowia ( zagrożenie fizyczne ), albo pozycji społecznej, dobrej opinii, uznania itd. W sytuacjach zagrożenia człowiek pragnie usunąć niebezpieczeństwo lub uciec przed nim. Motywacja ta jest zazwyczaj silna i towarzyszy jej lęk, tak że myślenie i działanie są często zdezorganizowane i mało skuteczne. Zmiany w procesach emocjonalno - motywacyjnych powodują niekiedy, że człowiek zachowuje się w sytuacji skrajnego zagrożenia w sposób, który nie tylko nie zmniejsza ale może nawet zwiększyć stopień jego osobistego zagrożenia np. człowiek znajdujący się w mieszkaniu ogarniętym pożarem, pod wpływem przerażenia może ratować siebie, podejmując próbę opuszczenia mieszkania przez okno, narażając się tym samym na niebezpieczeństwo śmierci związanej z upadkiem z pewnej wysokości.
Specyficznymi sytuacjami trudnymi są konflikty motywacyjne polegające na występowaniu sprzecznych dążeń tej samej osoby albo konieczności dokonania wyboru pomiędzy dwoma celami lub dwiema sytuacjami o jednakowej wartości pozytywnej lub negatywnej. Są to konflikty typu „dążenie - dążenie” , „unikanie - unikanie” oraz „dążenie - unikanie”. W pierwszym przypadku człowiek zmuszony jest dokonać wyboru pomiędzy dwoma celami lub sytuacjami o wartości pozytywnej, przy czym tylko jedna może być zrealizowana ( np. mając określoną sumę pieniędzy do dyspozycji może wydać ją na zakup tylko jednej rzeczy ). Proces podejmowania decyzji może trwać dosyć długo i wiązać się z trudnościami, ale gdy decyzja zostanie podjęta konflikt ulega w zasadzie rozwiązaniu. W drugiej sytuacji dokonujemy wyboru pomiędzy dwoma celami lub sytuacjami o wartości ujemnej ( np. człowiek chory może poddać się operacji albo też nie zgodzić się na nią i zaryzykować pogorszenie stanu zdrowia ). Proces podejmowania decyzji trwa w tym przypadku długo i towarzyszy mu wzrost napięcia emocjonalnego. Podjęcie decyzji nie jest jednoznaczne z rozwiązaniem konfliktu, bowiem atrakcyjność odrzuconego rozwiązania zaczyna wzrastać a wybranego maleć. Powoduje to tendencję do zmiany decyzji i wyboru rozwiązania wcześniej odrzuconego. W ten sposób konflikt może przeciągać się, a człowiek próbuje realizować jakieś cele „zastępcze”, zyskując doraźnie ulgę. Ponieważ jednak pierwotny konflikt nie został rozwiązany, a czasem nawet uległ nasileniu, może doprowadzić do zaburzeń zachowania się jednostki. W podanym wyżej przykładzie pacjent oczekujący na operację może zastanawiać się, czy nie byłoby lepiej odłożyć zabiegu. Ten pomysł wydaje mu się tak bardzo atrakcyjny, że zmienia decyzję i wycofuje zgodę na operację. Wraz z upływającym czasem zaczyna mieć jednak coraz więcej wątpliwości, aż wreszcie dochodzi do wniosku, że operacja jest lepszym rozwiązaniem, ponieważ daje jakieś szanse wyzdrowienia. Niekiedy może wybrać trzecie rozwiązanie np. wykorzystać niekonwencjonalny sposób leczenia, co doraźnie znowu przynosi ulgę, ale zasadniczy problem pozostaje nie rozwiązany. Stanowi wtedy źródło często długotrwałego napięcia związanego z niepewnością co do trafności decyzji o odłożeniu zabiegu i jej możliwych następstw dla stanu własnego zdrowia. Jak łatwo się domyśleć, konflikt taki może doprowadzić w skrajnych przypadkach do nerwicy. W trzecim z wymienionych konfliktów ten sam cel ( sytuacja ) ma dla człowieka wartość zarówno pozytywną, jak i negatywną ( np. wizyta u dentysty ). W miarę zbliżania się terminu wizyty rośnie zarówno siła tendencji pozytywnej ( „chciałbym mieć zdrowe zęby” ), jak i tendencji do unikania kontaktu z dentystą ( „zabieg może być przecież bolesny” ), przy czym przyrost siły unikania jest szybszy niż przyrost siły przyciągania. Cel wydaje się atrakcyjny dopóki jest oddalony, w miarę zbliżania się do niego atrakcyjność celu zmniejsza się, a dominujące stają się te elementy, które powodują tendencję unikania ( w tym przykładzie ważniejsze od wyleczonych zębów może okazać się pragnienie uniknięcia bólu związanego z zabiegiem). W konsekwencji człowiek może w ostatniej chwili zrezygnować z wizyty. Konflikt tego rodzaju dobrze chyba opisuje popularne powiedzenie „chciałbym i boję się”, jakkolwiek odnosi się ono do nieco innej sytuacji… Konflikty typu „dążenie - unikanie” powodują niekiedy to, że ludzie nie mogą zrealizować ważnych dla nich celów życiowych zwłaszcza takich, które oprócz korzyści mogą równocześnie stanowić źródło zagrożenia.

Przedstawię teraz niektóre często występujące przyczyny stresu pracy.
Wyróżnia się przyczyny fizyczne takie jak:
Najczęstszą przyczyną stresu jest hałas. Robotnicy pracujący w hałasie: traktorzyści, operatorzy młotów pneumatycznych, operatorzy pił łańcuchowych czy kotlarze już dawno przekonali się do środków ochrony uszów. Nie bez znaczenia są też źródła hałasu w domach, jak na przykład odkurzaczy, pralek automatycznych, robotów domowych, a także zbyt głośnych radioodbiorników u sąsiadów. Należy tez wymienić szkody wywołane przez dyskoteki.
Mniej wiadomo o tym, że szkodliwa może być również nadmierna cisza! Brytyjskie koleje miały do czynienia z tym problemem przy budowaniu nowoczesnych wagonów. Pierwotnie stopień nieprzepuszczalności dźwięku był tak wysoki, że w cichym wnętrzu zbyt łatwo było słyszeć cudze rozmowy. Trzeba było przywrócić nieco hałasu, aby zapobiec odwracaniu uwagi przez innych pasażerów i umożliwić względnie spokojne czytanie, rozmowę czy myślenie.
Również zmęczenie wywołuje stres ponieważ obniżania się możliwości efektywne­go działania. Na początku zmęczenia możemy sobie nie zdawać sprawy z tego, że nasza sprawność się obniża. I popełniamy kosztowne błędy czy zaniedba­nia. Bardziej niechętnie wysłuchujemy krytycznych uwag od innych o swojej efektywności. Zanika również możliwość trafnej oceny naszej efektywności, a także psychiczna odporność.
Kolejną przyczyną jest praca zmianowa która pozwala na wykonywanie innych prac w wolnym czasie w efekcie źle jest wykonywana praca podstawowa jak i ta dodatkowa. Niewielu menedżerów pracuje na zmiany, ale niektórzy nich pracują bardzo długo. Nie wiedząc, że praca w późniejszych godzinach nie jest efektywna ze względu na zmęczenie. W przypadku pracy zmianowej lepiej jest przez dłuższy okres pracować nocami, później zrobić dłuższą przerwę, a następnie przez długi czas pracować w ciągu dnia, niż wprowadzać zmiany co kilka dni.
Zmiana rytmu dobowego w wyniku zmian stref czasowych pro­wadzi do szczególnego rodzaju zmęczenia. Wówczas nie powinno się podejmować ważnych decyzji bez wcześniejszego 24 godzinnego odpoczynku.
Temperatura i wilgotność powietrza również powinny być przedmiotem kontroli. Można znieść więk­sze różnice temperatur przy niższej wilgotności. Wskazuje się, że korzystnie działa zwiększenie poziomu ujemnych jonów w powietrzu.
Inną przyczyną jest ilość pracy częstokroć zbyt duża. Również wymagania stawiane pracownikowi mogą przekraczać jego możliwości lub tempo pracy dla niego być zbyt duże.
Może stresować za mało pracy jak i powolne jej tempo. Również stawianie niskiego poziomu umiejętności np. absolwentom wyższej uczelni lub zdolnym pracownikom. Ludzie którzy mają zbyt mało do roboty, mogą wypełniać czas zajmując się intrygami.
Kolejna przyczyna to istota pracy. Pierwszy dzień na nowym stanowisku lub w nowym miejscu pracy powoduje wiele niepewności i wywołuje stres. Poczucie osobistego zagrożenia może być wynikiem np. tego, że twój szef stoi zbyt blisko ciebie w trakcie rozmowy z tobą. Twój poziom stresu ulegnie podwyższeniu jeśli uznasz, że jesteś przedmiotem nadmiernej kontroli. Przyczyną problemów może być także zbyt niski poziom zagrożenia. Jeśli za nie przestrzeganie obowiązujących wzorców nie ponosisz odpowiedzialności, poziom naszej pracy ulegnie obniżeniu. Istotne jest ustalenie tempa pracy. Niemożność ustalania własnego tempa jest poważnym źródłem stresu a co za tym idzie nasza efektywność może na tym ucierpieć.
Bardzo często narzekamy na to co nas ogranicza. Gdy jednak zniesie się przepisy i regulaminy to dla jednych jest to rzeczywistym wyzwoleniem a dla innych dużą niepewnością i stresem a nawet całkowitą nie możnością działania. Jeśli nie ma żadnych reguł wielu ludzi po prostu ma poczucie zagubienia i nie potrafi się poruszać. Wielu menadżerów którzy byli świetnymi pracownikami wspinając się po szczeblach kariery i osiągnięciu szczytu nie są wcale pewni co powinni robić, gdyż nagle okazuje się, że nie ma nikogo kto by nimi pokierował. Ich reakcja może polegać na całkowitym bezruchu w wykonywaniu jedynie minimum tego czego trzeba aby uniknąć kłopotów.
Nie tylko w pracy narażeni jesteśmy na stres. Również w domu napotykam wiele problemów, od utraty bliskiej osoby do niezgody w małżeństwie, często związanej z problemami finansowymi. Takie kłopoty mogą silnie oddziaływać na efektywność we wszystkich dziedzinach życia.
Zmiana miejsca zamieszkania jest coraz częściej występującą przyczyną trudności rodzinnych. Może się to zdarzyć gdy jedno z dwojga małżeństwa otrzymuje awans lub dostaje nową lepszą pracę co wiąże się ze zmianą miejsca zamieszkania. Pojawia się wówczas pytanie kto ma pierwszeństwo i kto powinien zrezygnować z dotychczasowego życia (praca, szkoła) czy może po prostu rozstanie. To może wywierać poważne napięcia w rodzinie, a rozwiązanie może mieć wpływ na karierę jednego lub obydwojga małżonków, pomijając wszelkie możliwe problemy osobiste.
Inne czynniki wchodzące w skład naszego środowiska czy otoczenia, generujące stres to: tłok, ograniczone poczucie prywatności, nie wystarczająca przestrzeń życiowa, bałagan, nieporządek, zła organizacja w miejscu pracy, zanieczyszczenie środowiska.
Rzadko uświadamiamy sobie, że źródłem nieprzyjemnych doznań mogą być produkty żywnościowe które spożywamy jak np.: kofeina, która podnosi poziom hormonu stresu, utrudnia sen i może zwiększać drażliwość, nadmierna ilość słodyczy jak również nadmiar soli która wywołuje wzrost ciśnienia krwi i uczucie stresu.
Poza wyżej wymienionymi źródłem stresu może być niezrównoważona dieta (obfitująca w pewne składniki a pozbawiona innych). Natomiast w przypadku otyłości organizm narażony jest na dwojaki stres fizyczny (obciążający narządy wewnętrzne) oraz emocjonalny (brak zadowolenia z obrazu siebie).

Stres ( np. w pracy) jako nieswoista reakcja organizmu.
Czym jest ten tajemniczy i manipulujący nami stres? Stres kontroluje reakcje ciała, wpływa na wydajność pracy, efektywność działania. Stres inspiruje do życia, ale jest też odpowiedzialny za jego szybki, nagły koniec: śmierć pod wpływem stresu. Stres w najogólniejszym ujęciu to “nieswoista reakcja organizmu na wszelkie stawiane mu zadania”.
- Stres jest to stan wzmożonej gotowości i nadmiernego pobudzenia organizmu, by lepiej, skuteczniej i efektywniej zadziałać. Nie jest to zjawisko całkiem negatywne. Bez stresu nie potrafimy żyć. Stres można by nazwać przyprawą życia.
- Stres - jest to reakcja na docierające do człowieka bodźce. Bodźce te pobudzają podwzgórze i przysadkę mózgowa, by tak stymulowały nadnercza, by one z kolei poprzez hormony kory nadnerczy przyśpieszały akcje serca i częstość oddechu, powodowały wzmożenie lepkości krwi, podwyższały poziom glukozy, cholesterolu i innych wysokoenergetycznych substancji w krwiobiegu. To wszystko dzieje się po to, by organizm człowieka w sytuacjach stresowych umiał przygotować się do walki bądź do ucieczki.
- Stres to nieswoista reakcja mobilizująca (uaktywniająca i przyspieszająca) pracę całego aparatu fizjologicznego i psychicznego człowieka. Jeśli taka reakcja występuje często, wywołuje określone psychofizjologiczne szkody. Tym co wywołuje mobilizację (a więc stresorem) może być zarówno zmiana temperatury otoczenia, wirus, uszkodzenie ciała, jak i emocjonalne przeżycia (lek, gniew, depresja).
Stan stresu (np. w pracy) i jego następstwa:
Podwyższenie się ogólnego poziomu aktywacji organizmu, wzrost zgeneralizowanego pobudzenia (activation, arousal) . Struktury odpowiedzialne (Układ siatkowaty mózgu, emocyjne części struktur podkorowych) Pojawienie się silnych emocji, z reguły mających negatywne zabarwienie afektywne). Strach, lęk, niepokój, panika, przerażenie, zależności od występowania elementów frustracji - irytacja gniew, złość, depresja, przygnębienie… Pojawienie się motywacji do przezwyciężenia stresu. Stresy przyjemne, wyładowanie adrenaliny jako „ekscytator” .Należy nadmienić, że oprócz stresów szkodliwych są stresy przyjemne, które działają korzystnie (niemal leczniczo, a na pewno energetycznie) na organizm. Do takich należą np.: osiągnięcie sukcesu, zaskakująco korzystny obrót wydarzeń, zaspokojenie silnego pragnienia, przeżycie wzniosłego uczucia, wyczyny sportowe..
Najczęstszymi obszarami stresogennymi są:
1. Miejsce pracy i pełniona funkcja (tzw. stres zawodowy).
2. Życie rodzinne (małżeńskie).
3. Nasza konstrukcja psychiczna (inaczej mówiąc osobowość).
4. Nasz organizm (pogorszenie się stanu zdrowia, niesprawność, brzydota ( subiektywne przekonanie), brak akceptacji samego siebie itp. ).
Stres a wystąpienie choroby (tu gł. układu krążenia)

Stres - jest to reakcja na docierające do człowieka bodźce. Bodźce te pobudzają podwzgórze i przysadkę mózgowa, by tak stymulowały nadnercza, by one z kolei poprzez hormony kory nadnerczy przyśpieszały akcje serca i częstość oddechu, powodowały wzmożenie lepkości krwi, podwyższały poziom glukozy, cholesterolu i innych wysokoenergetycznych substancji w krwiobiegu. To wszystko dzieje się po to, by organizm człowieka w sytuacjach stresowych umiał przygotować się do walki bądź do ucieczki. W kategoriach fizjologicznych i biochemicznych stan alarmowy, reakcja stresowa w organizmie ludzkim nie przebiega inaczej, niż w organizmie zwierzęcia. Zwierzęta walczą lub uciekają, dlatego musza być przygotowane do wzmożonego wydatku energetycznego. Wielu ludzi ucieka. Bardzo wielu próbuje walczyć, ale często przyjmuje to formę agresji, ( a agresja to niesie nowe destrukcyjne problemy) W obecnych czasach Polacy są w tak złej kondycji zdrowotnej to nie jest konsekwencja tylko złego sposobu odżywiania się czy braku aktywności ruchowej, ale w większości przypadków jest to rezultat przewlekle kumulowanego (gromadzonego) stresu. Każdy człowiek może decydować o tym, jaka jest jego osobista percepcja - postrzeganie sytuacji i interpretacja - zrozumienie i jego stosunek do tej informacji. Nauka New Age, filozofia czy jakikolwiek inny system ideologiczno - myślowy starają się odnaleźć właściwa sobie receptę na rozładowanie przewlekle nagromadzonego stresu, którego nie tylko można doszukać się w pracy. Warunkiem jest jednak dokonanie wyboru przez samego człowieka. Sytuacje, zewnętrzne okoliczności, w jakich się znajduje, nie ulęgną zmianie, ale może się zmienić sam człowiek i jego nastawienie do sytuacji. Pytaniem jest, czy człowiek naprawdę chce dokonać wyboru.. Jeżeli człowiek pozwoli sobie dokonać zmian w swoim życiu, zobaczy, ze nastąpią w nim całkowite przemiany w każdej sferze jego życia np. w pracy. Przemiana taka, dokonana przez niego samego, nie musi być jednorazowa, lecz może być kontynuowana przez cale jego życie. Zmieni się jakość życia. Taki “zmieniony” człowiek nie będzie należał już do pokolenia przewlekłego stresu, ale do ludzi przemienionego umysłu. Wypełnionych pokojem, radością i miłością. Zdolnym, by przebaczyć sobie i innym. Zawsze mamy szansę na nową, prawdziwą wolność od poczucia winy i grzechu z przeszłości. Nowy początek tu i teraz i nowa nadzieje na przyszłość. Nowa jakość życia.

Najpierw zastanowimy się nad sugestiami jakie wypływają z teorii Lazarusa i Falkman. Natomiast w dalszej części podamy określone wskazówki dotyczące życia codziennego, które pozwolą na zmniejszenie częstotliwości i intensywności doznawania negatywnych emocji. Jak pamiętamy, Lazarus i Falkman stwierdzają, że człowiek znajdując się w konkretnej sytuacji dokonuje oceny pierwotnej i wtórnej. Spostrzega i interpretuje sytuację, a także zastanawia się nad własnymi możliwościami sprostania okolicznościom w jakich się znalazł. Ze stwierdzenia tego wynika szereg implikacji praktycznych. Przede wszystkim ważnym jest stopień uświadomienia sobie własnego stanu emocjonalnego oraz okoliczności, które go wywołały. Trzeba pamiętać, że silne emocje sprawiają, że nasz sposób spostrzegania rzeczywistości staje się zawężony, a tym samym zniekształcony. Powstaje tendencja do reagowania już przy pojawieniu się pierwszego sygnału informacji, bez dokładniejszej wiedzy o całej sytuacji. Często ludzie reagują z jednakową siłą na zdarzenia, które obiektywnie różnią się znaczeniem. Pożytecznym jest więc, uświadomienie sobie hierarchii problemów, zadawanie pytania: “0 co właściwie chodzi?” Próba spojrzenia na sprawę pod wieloma kątami, szukanie wielu możliwych odpowiedzi na pytanie: “dlaczego?”, pozwoli na bardziej obiektywną ocenę zdarzenia. które nas dotknęło. Bardzo ważną jest także refleksja nad tym, jaki mamy bezpośredni wpływ na zmianę danej sytuacji. Potoczne obserwacje wskazują bowiem, że ludzie często tracą wiele energii i czasu na działania, które w niewielkim tylko stopniu zmieniają rzeczywistość. To wstępne rozróżnienie powinno mieć zasadnicze znaczenie dla wyboru strategii działania. Problem ten wiąże się ściśle z prawidłową samooceną. Uświadomienie sobie własnych pozytywnych i negatywnych cech pozwoli m.in. na przewidywanie własnych reakcji w konkretnych okolicznościach, a także na unikanie niektórych sytuacji, o których wiemy, że mają dla nas charakter stresowy. Nasuwa się pytanie: “A co robić wtedy, gdy mimo naszych zabiegów, doszło do wzbudzenia silnych, negatywnych emocji?” Składniki wegetatywno - somatyczne takich emocji prowadzą do nagromadzenia energii w organizmie, która nie spożytkowana może mieć niekorzystne konsekwencje. Energię tę można rozładować poprzez różne formy aktywności fizycznej takie jak: spacer, jogging, jazda na rowerze, praca w ogródku czy inna praca fizyczna na świeżym powietrzu. Skuteczną metodą pozytywnego wpływania na stan psychofizyczny są także ćwiczenia relaksująco - koncentrujące. Opanowanie tej metody pozwala na rozluźnienie dowolnych grup mięśni, uzyskanie równowagi psychicznej i uspokojenie reakcji fizjologicznych. Omawianie szczegółów różnych technik prowadzących do wymienionych efektów wykracza poza to opracowanie. Można je znaleźć w innych polskich publikacjach. Usunięcie napięcia psychofizycznego może nastąpić także poprzez opuszczenie miejsca konfliktu i skierowanie uwagi na inne sprawy: oglądanie atrakcyjnego filmu lub programu telewizyjnego, zajęcie się ciekawą lekturą itp. Bardzo skutecznym sposobem rozładowania napięcia jest także rozmowa z kimś bliskim, życzliwie do nas nastawionym. Mówienie o problemie pozwala na nabranie pewnego dystansu do sprawy. Zwykle nasze myślenie ma charakter skrótowy. Werbalizacja zmusza do formułowania myśli w określonym porządku. Proces ten pozwala na lepsze uświadomienie istoty konfliktu. Życzliwy słuchacz, zadając pytania, skłania nas do spojrzenia na problem pod różnymi kątami. W ten sposób możemy zmienić nasze nastawienia wobec sytuacji, czy wobec konkretnych ludzi. Wyniki wielu badań wskazują, że ludzie, którzy mają w swoim otoczeniu zaufane osoby, do których mogą się zwracać ze swoimi troskami i trudnymi problemami życiowymi, lepiej radzą sobie ze stresem i w mniejszym stopniu ponoszą jego negatywne skutki zdrowotne. Warto przy tej okazji zwrócić uwagę na pewne tendencje do niekorzystnego sposobu rozładowania emocji: nadmierne picie alkoholu, palenie papierosów, czy zażywanie środków psychotropowych. Szkodliwość takich działań nie wymaga komentarza. Stan napięcia emocjonalnego i związane z nim zmiany wegetatywno-somatyczne, bardzo często są efektem pośpiechu jaki towarzyszy nam w życiu codziennym. Powiada się, że pośpiech i brak czasu są nieodłącznymi atrybutami współczesnej cywilizacji przemysłowej. Czy zatem nie mamy możliwości przeciwdziałania temu? Jednym ze sposobów zaradczych jest dobre rozplanowanie i organizowanie codziennych zajęć. Większość tych aktywności powtarza się. a część z nich ma charakter nawykowy - realizujemy je często bez udziału świadomości. Warto więc dokonać bilansu czasu, który poświęcamy na poszczególne działania. Dla każdego człowieka doba ma 24 godziny, ale ludzie w różny sposób wykorzystują ten kapitał. Istota sprawy polega na tym, aby pamiętać, że człowiek jest jednostką nie tylko psychospołeczną, ale i biologiczną. Przy całej różnorodności życia poszczególnych osób wymagania biologiczne organizmu powinny być przez wszystkich respektowane. Ma to bardzo istotne znaczenie m.in. dla funkcjonowania naszego systemu nerwowego. W prawidłowo zaplanowanym dniu powszednim powinien być przewidziany wystarczający czas na: sen, wykonanie porannych czynności bez pośpiechu, pokonanie drogi do pracy bez zbędnego napięcia związanego z ewentualnością spóźnienia się, realizację obowiązków zawodowych oraz czynny wypoczynek. Każdej z tych spraw poświęcamy kilka zdań szczegółowych. Zaczniemy od snu, gdyż jest to naturalny sposób pozwalający na regenerację systemu nerwowego. Niewystarczająca ilość snu obniża sprawność funkcjonowania w ciągu całego dnia. Często deficyt w tym zakresie może mieć również negatywne następstwa fizjologiczne. Indywidualne zapotrzebowanie na sen u człowieka dorosłego zwykle waha się od siedmiu do dziewięciu godzin na dobę. Powinno się tyle spać, aby rano budzić się w pełni wypoczętym, zrelaksowanym. Ze względu na dobowy rytm biologiczny naszego organizmu, ważne jest aby sen rozpoczynał się nie później niż o dwudziestej trzeciej. Korzystne dla organizmu jest również stosowanie kilkunastominutowych drzemek popołudniowych. Godzina, o której wstaje się rano powinna wynikać z bilansu czasu potrzebnego na spokojne wykonanie porannych czynności i dotarcie do zakładu pracy. Wśród zajęć porannych nie powinno zabraknąć codziennej gimnastyki. Dzień należy rozpoczynać w spokojnym rytmie, “bez przyspieszonych obrotów”. Praca zawodowa zajmuje poważną część naszego powszedniego dnia. Ważnym jest, aby to co robimy interesowało nas, odpowiadało naszym zamiłowanią. Aktywności zawodowej często towarzyszy pośpiech, napięcie nerwowe. Dobre rozplanowanie obowiązków pomoże uniknąć spiętrzenia zbyt wielu zajęć w krótkim terminie. W ten sposób poddani są stałej presji czasu. Ważnym elementem życia codziennego, który pozytywnie wpływa na rozładowanie napięcia nerwowego jest aktywny wypoczynek. Powinien on zawierać aktywność fizyczną oraz realizowanie swoich zainteresowań pozazawodowych. Formy tych zajęć mogą być bardzo różnorodne, ważnym jest jednak, aby znalazły się w stałym repertuarze codziennych czynności. Większość z podanych powyżej propozycji jest dosyć oczywista, wręcz banalna. Problem w tym, że te proste zasady niewielu realizuje na co dzień. Stąd konieczność dokonania świadomej analizy własnej “fotografii dnia” i wprowadzenie odpowiednich korekt. Istnieje potrzeba wypracowania nawyków życia codziennego, które pozwolą na zmniejszenie częstotliwości przeżywanych sytuacji stresowych, a jednocześnie będą łagodziły skutki tych zdarzeń, których nie udało się uniknąć. Warto zwrócić uwagę, że wprowadzenie wspomnianych zasad będzie jednocześnie pozytywnie wpływało na obniżenie innych czynników ryzyka chorób układu krążenia takich jak: wysoki poziom cholesterolu, palenie papierosów, nadwaga itp. Formowanie odpowiednich nawyków życiowych i modyfikowanie funkcjonowania emocjonalnego wiąże się z bardziej ogólnym problemem jakim jest odpowiednia filozofia życiowa. W przedstawionym opracowaniu podano różne rozumienie pojęcia stresu, nieco więcej uwagi poświęcono współczesnej, psychologicznej teorii stresu, i radzenia sobie Lazarusa i Falkman oraz związkom stresu z chorobami układu krążenia. W części dotyczącej działań zaradczych, skoncentrowano się na wskazówkach praktycznych, które mogą być stosowane przez każdego, bez uciekania się do pomocy profesjonalistów. Nie omawiano szczegółowych technik behawioralnych, poznawczych, czy psychoanalitycznych, które mogą być pomocne w radzeniu sobie ze stresem, gdyż należy je stosować tylko pod kierunkiem doświadczonych psychologów klinicznych lub psychiatrów, mających licencje psychoterapeutyczne.

Jest wszędzie: w pracy, w domu, na ulicy. Towarzyszy nam od momentu narodzin, poprzez wiele sytuacji ważnych i mniej ważnych. Nie sposób się go całkowicie pozbyć ani polubić. Kojarzy się z przykrą reakcją ciała, napięciem, zagrożeniem. STRES…
Znamy go wszyscy, wiedza potoczna jest tutaj szeroko rozpowszechniona. Warto jednak poznać bliżej tego nieuniknionego towarzysza, aby łatwiej było z nim żyć i aby móc go zaakceptować. Jedno z podejść mówi, że w sytuacji stresowej występuje zawsze bodziec, element zagrożenia, udaremniający działanie, wpływający na silne pobudzenie emocjonalne tzw. stresor.
Każdy z nas był w sytuacji egzaminacyjnej, czy miał problemy w pracy, gdzie zagrożenie, wyobrażenie porażki jest stresorem, który to ma wpływ na samopoczucie, zdolność koncentracji uwagi, procesy myślowe, poziom emocji.
Stresor jest zwykle czynnikiem niezależnym od nas, subiektywnie spostrzeganym jako zakłócenie równowagi pomiędzy jednostką a otoczeniem. Oznacza to, że ten sam czynnik dla jednego człowieka jest stresujący, dla drugiego zaś nie. Wydaje się to oczywiste, a psychologia nazywa ten fakt tolerancją na stresory. Pojęcie stresu psychologicznego jest pochodne w stosunku do pojęcia stresu fizjologicznego, który określany jest jako nieswoista reakcja organizmu na stawiane mu żądania. Reakcja przebiega w 3 fazach:
- alarmowej, w której następuje mobilizacja organizmu;
- adaptacji, gdy organizm koncentruje swoją obronę i wytwarza pewną odporność;
- wyczerpania, gdy przystosowanie jednak nie jest możliwe.
Mówiąc prościej: najpierw pojawiają się emocje, najczęściej negatywne, następuje mobilizacja organizmu, jego zasobów energetycznych i poznawczych. To z kolei wpływa na zmianę zachowania, poszukiwanie rozwiązań, przystosowanie do nowych warunków, lecz jeśli sytuacja stresowa trwa zbyt długo albo próby są nieefektywne - dochodzi do załamania, rezygnacji.
Bardzo ważny jest etap drugi - poszukiwanie rozwiązań, wychodzenie naprzeciw, radzenie sobie ze stresem (ang.coping). Wiadomo bowiem, że stresujący wpływ otoczenia dosięga wszystkich ludzi, niezależnie czy ufają Bogu czy nie. Jest to zjawisko powszechne i związane z byciem w świecie. I ważne jest, aby umieć osłabiać niekorzystne bodźce, rozwiązywać trudne sytuacje, aby wiele potencjalnych zagrożeń nie było dla nas porażką. Warto w tym miejscu wspomnieć o rzeczy dość znanej, że pewien poziom stresu jest czynnikiem mobilizującym, motywującym do osiągnięcia celu, sięgnięcia po więcej, jest emocją zdrową.
Psychologia wyróżnia:
- distress - powstający wskutek negatywnych emocji, kojarzący się z zagrożeniem, oraz
- eustress - stres pozytywny, pomagający rozwiązać sytuację trudną.
Najczęściej najefektywniejsze działania są efektem średniego poziomu stresu, duże zaś jego nasilenie zwykle powoduje dezorganizację zachowania, o czym z pewnością część z nas przekonała się osobiście. Tyle teoria, naukowcy, a mnie przypomina się gdzieś zasłyszane zdanie: “Ważne jest, aby umieć zmieniać to, co wymaga zmiany i zaakceptować to, co niezmienne. Poza tym trzeba wyczucia, aby rozróżnić jedno od drugiego”. W życiu spotykamy obie sytuacje i właściwie trudno jednoznacznie powiedzieć, która jest trudniejsza.
Wśród sytuacji nie podlegających naszemu wpływowi najczęstszą jest choroba, w tym nieuleczalna osób bliskich. Poziom stresu jest wysoki, dotyczy bowiem wartości najwyższej jaką jest życie. Stojąc wobec takiego doświadczenia mamy poczucie bezradności, osamotnienia, często też żalu i krzywdy. Nie można w tym przypadku mówić o rozwiązaniu problemu, chodzi bardziej o zmianę nastawienia, emocji. Bardzo często w praktyce szpitalnej mamy do czynienia z pewymi fazami postawy wobec faktu nieuchronnego:
- etap wstępny - mieszanina uczuć, działanie mechanizmów obronnych takich jak: nieprzyjmowanie do wiadomości, zaprzeczanie, wyparcie. Często jest to okres buntu, pretensji, żalu.
- etap przewlekłej choroby - gdzie częściowo rozwiązane są problemy emocjonalne, często na tym etapie pojawia się depresja, zwątpienie.
- etap akceptacji.
W takiej sytuacji wyraźnie widać różnicę pomiędzy reakcją i nastawieniem ludzi wierzących i niewierzących. Oczywiście postawa akceptacji choroby u jednych i drugich może być poprzedzona okresami buntu i protestu, lecz ludzie ufający Bogu mają obietnicę wieczności z Bogiem i nie muszą lękać się przyszłości. Jest to zasadnicza różnica umożliwiająca osiągnięcie pokoju w tej trudnej sytuacji. Nie chcę przez to powiedzieć, że wierzący w tej sytuacji wcale nie mają trudności z zaakceptowaniem stanu - im też potrzebne jest wsparcie osób bliskich, lecz są oni uwolnieni od troski o wieczność. Pokój odnośnie śmierci daje tylko Bóg. Akceptacja stanu niezmiennego, nieuleczalnej choroby wyłączywszy Boga jest niemożliwa.
Druga grupa sytuacji podlegających naszemu wpływowi wymaga zastosowania pewnych strategii. Polegają one na poszukiwaniu informacji o problemie, swoich możliwościach przeciwstawienia się zagrożeniu.
Rozpatrzmy przykład zagrożenia utratą pracy!
Stresor Podejmowane strategie Skutek, utrata pracy unikanie konfrontacji z problemem, zwolnienie ,stawienie czoła wymaganiom dalsza współpraca .Dwie kategorie strategii radzenia sobie są dość ogólne, ale informują o konieczności dokonania wyboru zachowania ze względu na preferowany skutek. Często musimy dokonywać przeróżnych wyborów i jest to sytuacja niosąca niepewność. Często bowiem o ich skutkach przekonujemy się później, nie mogąc ich wcześniej przewidzieć. Zawsze jednak niezależnie od tego, czy wiemy jak postąpić, możemy “złożyć wszelką troskę na Pana”. Jest to na pewno sposób na stres, sposób odbioru rzeczywistości przez pryzmat woli Bożej. Wtedy to o każdej sytuacji możemy myśleć jak o narzędziu do określonego celu. Mam nadzieję, że podstawowa wiedza o stresie pomoże w uporaniu się z nim w sytuacji trudnej oraz że w niektórych z nich będzie zdrową motywacją do osiągania celu.